Έφεσος και Ορεινή Έφεσος ή Κιρκιντζές
Όταν το λιμάνι της Εφέσου κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων άρχισε να αχρηστεύεται από τις προσχώσεις του ποταμού Καϊστρου, ο Λυσίμαχος, ένας από τους συντρόφους του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μετατόπισε την πόλη νοτιοδυτικά, προς του πρόποδες του Κορυσού και του Πίου, απομακρύνοντάς την από τον ποταμό. Η Έφεσος για ένα διάστημα ονομαζόταν Αρσινόη, προς τιμή της συζύγου του Λυσιμάχου. Στην πλαγιά του Πίου ιδρύθηκε το μεγαλύτερο θέατρο της ελληνιστικής και ρωμαϊκής Μικράς Ασίας.
Τους βυζαντινούς χρόνους ήταν γνωστή με την ονομασία Άγιος Θεολόγος και στεγαζόταν στο λόφο πάνω από το Αρτεμίσιο, στη μικρή οχυρωμένη έκταση που περιβάλει τη βασιλική και το κενοτάφιο του Αγίου Ιωάννη, ο οποίος έγραψε το Ευαγγέλιο του, πέθανε και τάφηκε εδώ. Η κύρια πύλη της πόλης ονομαζόταν «Πύλη του Διωγμού». Ο μεγάλος διπλός ναός της Θεοτόκου και του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου προήλθε από τη μετατροπή ρωμαϊκού ιερού σε χριστιανική εκκλησία, στην οποία συνήλθε η Γ Οικουμενική Σύνοδος (431 μ.Χ.).
Στο ναό του Αδριανού, πάνω στον Έμβολο, λατρευόταν η προστάτης της πόλης Άρτεμις μαζί με το θεό αυτοκράτορα.
Η αρκαδιανή λεωφόρος είχε μήκος 600μ. Ένωνε την πύλη του λιμένα με το θέατρο. Κατασκευάστηκε επί Αρκαδίου (398 – 408 μ.Χ). Στο μέσο της λεωφόρου, υψώνονταν πάνω σε κίονες τα αγάλματα των τεσσάρων ευαγγελιστών.
Η βιβλιοθήκη του Κέλσου πληροφορεί τον επισκέπτη ότι κτίστηκε (το 110 π.Χ) από τον ύπατο Γάιο Ιούλιο Ακυίλα στη μνήμη του πατέρα του Κέλσου, Ρωμαίου Συγκλητικού και ανθυπάτου του θέματος Ασίας.
Ελληνική κωμόπολη των νεώτερων χρόνων με αρεναγωγείο, παρθεναγωγείο και δύο εκκλησίες, το Μητροπολιτικό Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου που ήταν τρισυπόστατος, αφιερωμένος ταυτόχρονα στον Ιωάννη τον Πρόδρομο και τον Άγιο Χαράλαμπο. Χτίστηκε το 1805 και επισκευάστηκε στα 1904. Ο δεύτερος ναός είναι του Αγίου Δημητρίου (1849). Ο Κιρκιντζές μας είναι γνωστός από τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου καθώς ήταν η γενέτειρα του ήρωα Μανόλη Αξιότη. Το ελληνικό σχολείο που συναντάμε στην είσοδο της κωμόπολης ιδρύθηκε το 1785 από τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρία του Ομηρείου Παρθεναγωγείου Σμύρνης. Σήμερα λειτουργεί ως εστιατόριο.
