Πριήνη
Η Πριήνη ήταν από τις αρχαιότερες παραλιακές Ιωνικές πόλεις της Δυτικής Μικράς Ασίας . Οι προσχώσεις του Μαιάνδρου ποταμού την απομάκρυναν εξελίχτηκα από την θάλασσα. Εμείς επισκεφτήκαμε την Πριήνη ένα απόγευμα με φίλους, στη πλαγιά του λόφου να ατενίζει την ίδια κοιλάδα. Μια απεραντοσύνη όσο παίρνει το μάτι. Εγώ δεν ανέβηκα στην κορυφή. Προτίμησα να καθίσω σε έναν πέτρινο φυσικό καναπέ, κάτω από την ομπρέλα μια τεράστιας γέρικης βελανιδιάς. Άνεμος σορόκος μας δρόσιζε έμενα και τη βελανιδιά.
Το ρυμοτομικό σχέδιο της πόλης χαράχτηκε τον 5ο π.Χ. αι. από τον Ιππόδαμο. Ο διάσημος ναός της Αρτέμιδος ήταν έργο του αρχιτέκτονα Πυθέα. Εδώ λατρεύτηκε η Αθηνά Πολυάς, το άγαλμα της οποίας ήταν αντίγραφο εκείνου της θεάς στον Παρθενώνα.
Το Πρυτανείο, το βουλευτήριο της Πριήνης, σώζεται σχεδόν ακέραιο. Χτίστηκε στα μέσα του 2ο π.Χ. αι. από το βασιλιά της Καππαδοκίας Αρνάδη. Ήταν ένα τετράγωνο χτίσμα, όπου οι κερκίδες είχαν χωρητικότητα 640 θέσεων. Στις μέρες μας σώζεται σε καλή κατάσταση τμήμα του Θεάτρου της Πριήνης. Ο επισκέπτης μπορεί να διακρίνει τις διαδοχικές φάσεις της αρχιτεκτονικής πορείας του από το αρχαιοελληνικό θέατρο, τα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια έως και τη ρωμαϊκή περίοδο.
Κοντά στα τείχη της πόλης και πλάι στο στάδιο, στα 130 π.Χ. οικοδομήθηκε το κάτω Γυμνάσιο, με τη μορφή τετράγωνης αυλής που περιβαλλόταν από στοά δωρικού ρυθμού, όπου στεγαζόταν και η παλαίστρα. Στη βόρεια πλευρά του ήταν το «Εφηβείον» για τη διδασκαλία των εφήβων.
Κάτω ο κάμπος απέραντο πράσινο, που και που δεσπόζουν λεύκες σαν απαλές γραμμές. Όλα υπέροχα και θεία, αιώνες τώρα ολομόναχα μακριά από τους ανθρώπους.
Ερυθραία
Δυτικά της Σμύρνης συναντάμε τη χερσόνησο της Ερυθραίας. Η πόλη των Ερυθρών, μία από τις δώδεκα αρχαίες ιωνικές πόλεις, στα βυζαντινά χρόνια ήταν έδρα επισκοπής. Κατεδαφίστηκε το 1380 από τους Οθωμανούς, όταν κατέλαβαν ολόκληρη τη χερσόνησο. Τότε έγινε πρωτεύουσα η Κρήνη (Τσεσμές), ο αρχαίος δήμος Κισσούς ή Φοινικούς κατά τον Στράβωνα, που ανήκε στο βασίλειο των Ερυθρών, από το οποίο πήρε το όνομά της ολόκληρη η Ερυθραία.
Η περιοχή από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια ως τις αρχές του 20ού αιώνα ανήκε στη Μητρόπολη Εφέσου. Από το 1903, με την αύξηση των κατοίκων της, χωρίστηκε σε δύο μητροπόλεις: της Εφέσου και της Κρήνης. Δυτικά της Σμύρνης, στο κέντρο του ισθμού βρίσκονται τα Βρύουλα (Βουρλά). Πριν από το 1922 τα Αλάτσατα, το Λιβρί, το Ρεΐς Ντερέ, η Αγία Παρασκευή και η Κάτω Παναγιά ήταν ελληνικές κωμοπόλεις. Το Πυργί, το Γκιουλμπαξέ, τα Καράπουρνα και το Αχιρλί είχαν μεικτό πληθυσμό.
Η Κρήνη απλώνεται στο μυχό του ομώνυμου κόλπου, απέναντι από τη Χίο. Πριν από την καταστροφή αριθμούσε 15.000 Έλληνες, 2.000 Τούρκους, και λιγοστούς κατοίκους άλλων εθνοτήτων. Ήταν το εμπορικό κέντρο όλης της Ερυθραίας.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ανθούσε οικονομικά, είχε ονομαστά σχολεία και εκκλησίες, ο μητροπολιτικός ναός ήταν η εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους και οι ναοί του Αγίου Παντελεήμονα, η Ευαγγελίστρια.
Οι κάτοικοι της Κρήνης ήταν γεωργοί, κυρίως αμπελουργοί, ναυτικοί με δικά τους εμπορικά και ψαράδικα πλοία, έμποροι και τραπεζίτες που είχαν συναλλαγές με το εξωτερικό. Η σταφίδα ήταν το κυριότερο προϊόν του τόπου. Από το λιμάνι της Κρήνης διεξαγόταν εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο με φορτηγά ολλανδικά, αυστριακά της εταιρείας Lloyd Triestino και καράβια των εταιρειών Κουρτζή και Πανταλέοντος. Αμέτρητα πλοία φορτωμένα σταφίδα έφευγαν από τον Τσεσμέ για τα λιμάνια της Οδησσού, της Βάρνας, της Μασσαλίας και της Τεργέστης.
(Στην εικόνα: Ο μεγαλέμπορος και χρηματιστής Νικόλαος Γεωργιάδης στην Κρήνη (αρχ. Δ. Τροβά).
Γλέντι στην Κάτω Παναγιά Ερυθραίας.
